مطلب دوم : در اينكه آيا مقصود از كلماتى كه ابراهيم عليه السلام موظف گرديده بود بر انجام دادن آن و به آنها آزمايش گرديد چه كلماتى بود نيز بين مفسرين گفتارى است بعضى معتقدند كه امتحان او راجع بعقايد بوده مثل اينكه موظف شد كه نظر كند در زهره و قمر و شمس و با بت‌پرستى معارضه نمايد و تسليم اوامر حق تعالى گردد در كشتن اولاد و صبر بر جفاى كفار و آتش نمرودى و غير اينها كه بهر يك از اينها و به غير اينها خداوند ابراهيم عليه السلام را آزمايش نمود . قول ديگر اين است كه مقصود از كلمات همان كلماتى است كه خداوند در روز « الست » بآدم آموخت و ملائكه را به آن آزمايش نمود آنجا كه گفت فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ ديگرى گفته مقصود از كلمات همان معنى ظاهرى كلمه است كه خداوند آزمايش نمود ابراهيم عليه السلام را بگفتارى و اين قائل چنين گويد كه اگر چه كلمه در قرآن در بسيارى از موارد در اعيان خارجى استعمال شده يعنى از اعيان خارجى به كلمه تعبير نموده لكن بازگشت آنها نيز بدلالت كلمات و گفتار است و مقصود گوينده اين است كه بشنونده اعلام كند ما فى الضمير خود را مثل قوله تعالى إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ سوره نحل آيه 40 و قوله وَ لكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ سوره زمر آيه 71 و قوله كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا . خلاصه هر جا كلمه يا كلمات در قرآن مجيد آمده يا اخبار بامرى است كه غرض اعلان و فهمانيدن مطالب مندرجه در آن است يا انشاء و تحميل نمودن مخاطب است بر انجام دادن عملى كه موظف به آن گرديده و ممكن است كلمه از حيث اخبار يا از حيث انشاء به لحاظ عمل خارجى ناقص ماند اين است كه خداوند كلمات خود را متصف گردانيده بتماميت وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ سوره اعراف آيه 133 و در سوره انعام آيه 115 وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلًا لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ و چون كلمه‌اى كه از متكلم صادر ميگردد تا لباس عمل نپوشيده ناقص است در اين آيه ارائه ميدهد كه كلمات حق تعالى به تمام عمل رسيده و در باره ابراهيم ( ع ) تمام گرديده مطلب سوم : بنا بر اينكه مقصود از كلمات همان كلام و گفتار باشد آيا